Οταν η Χαμοστέρνας είχε βουνό και σφαγεία

Οταν η Χαμοστέρνας είχε βουνό και σφαγεία

BoukatiosiReport »» 

Τού Ελευθέριου Σκιαδά

Ενας από τους γνωστούς και ευρείς δρόμους των Αθηνών φέρει δύο ιστορικές ονομασίες: Καλλιρρόης και Χαμοστέρνας. Ξεκινά ως Καλλιρρόης από τις παρυφές του Αρδηττού, ακολουθεί με ακρίβεια τη διαδρομή του -καλυμμένου πλέον- ομώνυμου πανάρχαιου ρέματος, για να φτάσει και να διασχίσει τη λεωφόρο Συγγρού, και συνεχίζοντας τη διαδρομή του φτάνει μέχρι το ύψος των Πετραλώνων (οδός Θεσσαλονίκης). Από εκεί μετονομάζεται σε Χαμοστέρνας και ο δρόμος συνεχίζει το διάβα του μέχρι να βρει τα «σίδερα», δηλαδή τη λεωφόρο Κωνσταντινουπόλεως. Είναι από τις περιπτώσεις όπου το όνομα ενός δρόμου διατηρεί στην επικαιρότητα πλήθος γνωστών και άγνωστων ιστορικών στοιχείων.

Διότι στην περιοχή αυτήν υπήρχε πράγματι η Χάμω Στέρνα, μια ανοικτή υδατοδεξαμενή που δεχόταν νερό από υδραγωγείο του Βουνού. Υπήρχε, λοιπόν, και βουνό εκεί, αλλά με το πέρασμα των χρόνων έχασε την ακμή και το ύψος του. Θυσιάστηκαν και ισοπεδώθηκαν τα πάντα, για να φιλοξενηθούν κοινωφελείς εγκαταστάσεις (σχολεία, παιδικός σταθμός, ΙΚΑ και πράσινο). Το τοπωνύμιο, ωστόσο, έμεινε και αναφέρεται στα συμβόλαια για να ορίζει μεγαλύτερη περιοχή του Ταύρου. Πέραν των Φυλακών Συγγρού, που είχαν ανεγερθεί στην περιοχή αυτήν και για τις οποίες γράψαμε άλλοτε, η ευρύτερη περιοχή της Χαμοστέρνας άλλαξε όψη. Ηδη, το 1928, κυριαρχούσε η χρήση των σφαγείων, που επηρέαζε την εικόνα και τη λειτουργία της.

Παλαιά Σφαγεία

Το τοπωνύμιο «Νέα Σφαγεία» είχε καθιερωθεί στην καθημερινή χρήση - ακόμα μία λευκή σελίδα στην ιστορία της πρωτεύουσας. Η απαρχή της ίδρυσης σφαγείων στην ελεύθερη Αθήνα ανάγεται στην εποχή της δημαρχίας του Δημητρίου Καλλιφρονά. Εκείνος εγκατέστησε το πρώτο υποτυπώδες σφαγείο στην απόμερη περιοχή του Αστεροσκοπείου. Το 1856, επί δημαρχίας Κ. Γαλάτη, η δραστηριότητα μεταφέρεται πίσω από τον λόφο του Φιλοπάππου, προς τον αδικοχαμένο λόφο Σικελίας. Εκεί θα παραμείνει έως τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα, δηλαδή μέχρι τη μεταφορά στα Νέα Σφαγεία της οδού Πειραιώς. Στην περιοχή εγκαθίσταται προσφυγικός συνοικισμός, ο οποίος θα διατηρήσει σε χρήση το τοπωνύμιο «Παλαιά Σφαγεία», μέχρι την επίσημη αλλαγή του σε «Σικελία» από το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Καλλιθέας, στον οποίο υπήχθη η περιοχή. Τα φτωχόσπιτα της συνοικίας που ανεγείρονταν αυθαίρετα στις όχθες του ρέματος παρουσίαζαν μια μοναδική ιδιομορφία: Εξαφανίζονταν συχνά, συνήθως τους χειμώνες, όταν... θύμωνε το ρέμα και ξεχείλιζε, για να φτιαχτούν ξανά, υπομονετικά, έως την επόμενη καταστροφή!

Νέα Σφαγεία

Η ίδρυση σύγχρονων Δημοτικών Σφαγείων συζητιόταν επί πολλές δεκαετίες, αλλά το κόστος ήταν αποτρεπτικό. Επί δημαρχίας Εμμανουήλ Μπενάκη σχεδιάστηκαν τα πρώτα υπερσύγχρονα σφαγεία σε γερμανικά πρότυπα. Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος βρέθηκε η περιοχή του Ταύρου. Ηταν έρημη, βρισκόταν κοντά στο κέντρο της πόλης και διέθετε τον άξονα της οδού Πειραιώς. Εξάλλου, εκεί το Δημόσιο είχε δική του γη. Λόγω της οικονομικής στενότητας εγκαταλείφθηκαν τα μεγαλεπήβολα σχέδια και τα νέα προσαρμόστηκαν στις οικονομικές δυνατότητες της εποχής. Ο θεμέλιος λίθος τέθηκε από τον Εμμανουήλ Μπενάκη (Μάρτιος 1916), αλλά, λόγω των ιδιαίτερων εθνικών και πολεμικών συνθηκών που επικράτησαν, το έργο ολοκληρώθηκε από τον δήμαρχο Σπύρο Πάτση το 1920.

Η εγκατάσταση περιτειχίστηκε και περιελάμβανε διάφορα οικήματα (διεύθυνση, εισπράκτορας, αστυκτηνίατρος, αστυνόμος, φύλακας, σταθμός Χωροφυλακής), ένα καφενείο και τρία υπόστεγα. Η πρόσοψή τους σώζεται ακέραια μέχρι σήμερα, δίπλα από το Δημαρχείο Ταύρου. Πάντως, όταν ανεγέρθηκαν, εντυπωσίαζαν τους επισκέπτες ο πρωτοποριακός κλίβανος, όπου καταστρέφονταν οι υγρές ουσίες, και το πλούσιο φρέαρ με το άφθονο νερό και τη δεξαμενή του. Παραπλεύρως και γύρω από τα Δημοτικά Σφαγεία συγκεντρώθηκαν -όπως ήταν αναμενόμενο- πρόχειρα παραπήγματα και παράγκες, τις οποίες ανήγειραν έμποροι και χρησίμευαν ως αποθήκες ζώων αλλά και ως χώροι κατεργασίας των εντέρων και των δερμάτων των ζώων. Σε μικρά καφενεία σύχναζαν τσέλιγκες και ζωέμποροι, μετρώντας τις χάντρες των κομπολογιών τους. Πωλούσαν, αγόραζαν, συνεννοούνταν με τους κρεοπώλες και κανόνιζαν τις τιμές. Είχε δημιουργηθεί ένα είδος χρηματιστηρίου των ζώων όχι μόνο της Ελλάδας, αλλά και της Αλβανίας και όλων των βαλκανικών χωρών.

Δυσώδη εντεροκομεία

Μεταξύ των Σφαγείων και των Φυλακών Συγγρού, ανάμεσα στον κάμπο, λειτουργούσαν τέσσερα «εντεροκομεία», τα κοινώς αποκαλούμενα «αντεράδικα». Ιδιοκτήτες τους ήταν οι Π. Λάσκαρης, Κατσιάνος και ο Φέλτμαν (Ρώσοι). Επρόκειτο για μικρές και άσχημες παράγκες, με πρωτόγονες εγκαταστάσεις. Η βαριά μυρωδιά απλωνόταν σ' όλη την περιοχή, προκαλώντας συχνά διαμαρτυρίες. Η βιομηχανία επεξεργασίας εντέρων στην Ελλάδα αναπτύχθηκε στη δεκαετία του 1920, και με την εγκατάσταση τριών εργοστασίων στην περιοχή αρκετοί ξένοι αλλαντοποιοί είχαν στρέψει το βλέμμα τους στην Αθήνα. Ηταν τέτοια η παραγωγή, ώστε πραγματοποιούνταν και εξαγωγές σε Αμερική, Γερμανία και Τσεχοσλοβακία.

Ο Μιχ. Ροδάς, γράφοντας για την κατάσταση που προκαλούσαν τα εντεροκομεία, συμπλήρωνε ότι σε αυτήν ερχόταν να προστεθεί και το πέλαγος του ακάθαρτου πολτού, η «βρομερή λίμνη» που σχημάτιζε η πάλαι ποτέ ακμάζουσα στέρνα, η «Χάμω Στέρνα»! Εκεί άδειαζαν τα βυτία τους οι επιχειρηματίες εκκενώσεως των βόθρων. Στη θέση Χαμοστέρνα, λοιπόν, στο παλαιό τουρκικό υδραγωγείο, πίσω ακριβώς από τις Φυλακές Συγγρού, έδιναν το ραντεβού τους ο δάγκειος, ο τύφος και κάθε ασθένεια που ξεκινούσε από εκεί για να απλωθεί στην πόλη. Το σκηνικό αυτό, σε συνδυασμό με τη χρήση των φυλακών και τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην ευρύτερη περιοχή καθόρισαν και τη φυσιογνωμία της στα προπολεμικά χρόνια.

 

Σπάνιο φωτογραφικό υλικό από τα Σφαγεία της εποχής

 

Τα σχέδια των σφαγείων από τον στρατιωτικό μηχανικό Ιφικράτη Κοκκίδη το 1893

 

Απόσπασμα από το χάρτη του Μπίρη (1950)

 

 


Newsletter

Εγγραφείτε στο newsletter μας: